સ્વામી વિવેકાનંદે અમદાવાદમાં વડના ઝાડ નીચે મુકામ કર્યો હતો : નીરૂ દેસાઈ

ભાઈ અશોક ઠાકોર ઈતિહાસના ધૂળધોયા છે. અમદાવાદ અને ગુજરાતના સામાજિક-રાજકીય ઈતિહાસ અંગે તેમની પાસે ખૂબ ઝીણી અને રસપ્રદ માહિતીનો ભંડાર છે. પુસ્તક વિક્રેતાનો વ્યવસાય તેમને વારસામાં મળેલો છે, અને ઈતિહાસનો અભ્યાસ તેમને ખાસ રસનો વિષય છે. કૉલેજકાળ અને મિત્રોના સંગથી તેમને જૂનાં પુસ્તકોના અધ્યયનનો શોખ વિકસ્યો છે.

જ્યારે જ્યારે તેમની સાથે મુલાકાત થાય છે, ત્યારે તેઓ પરિચિત વિષયો પર પણ નવી અને ક્યારેક નાની લાગતી, પરંતુ મૂલ્યવાન માહિતી ઉમેરે છે. અમદાવાદના ઈતિહાસના રસિયા એવા અશોકભાઈએ ઘણી એવી વિગતો પ્રકાશમાં મૂકી છે, જે પહેલાં પ્રગટ થઈ હતી પરંતુ પછી સ્મૃતિમાંથી લુપ્ત થઈ ગઈ હતી. તેમની માહિતીથી ઇતિહાસની ઘટનાઓ જીવંત બની ઊઠે છે.

સ્વામી વિવેકાનંદ સૌરાષ્ટ્રમાં બે વખત આવ્યા હતા. ત્યાં રાજવીઓની પરોણાગત પણ પામ્યા હતા. અનેક સ્થળોએ તેમણે ધર્મ અને સમાજ વિષયક પ્રવચનો આપ્યા હતા — આ વાત જાણીતી છે. તેમની શતાબ્દી ઉજવણી સમયે આ વિગતો પ્રકાશમાં આવી હતી. તે સમયથી જ સ્વામીજીને પ્રથમ ટેકો કોણે આપ્યો, અમદાવાદમાં તેઓ ક્યાં રહ્યા અને કોના મહેમાન બન્યા — તેવી વિગતો શોધવાની ઉત્સુકતા રહી હતી.

અમદાવાદમાં સ્વામીજીની મુલાકાત શ્રી લાલશંકર ઉમીયાશંકર ત્રવાડી, શ્રી અંબાલાલ સાકરલાલ અને શ્રી મહિપતરામ નીલકંઠ જેવા પ્રતિષ્ઠિત નાગરિકો સાથે થઈ હતી. તેઓની વચ્ચે વિચારોનો વિનિમય થયો હતો. આ વિશે કેટલીક વિગતો મળતી હતી, પરંતુ અશોકભાઈએ ઘણી અધૂરી કડીઓ પૂર્ણ કરી.

અમદાવાદમાં સ્વામીજી કોઈ ઓળખપત્ર સાથે આવ્યા નહોતા. તે સમયે તેમની ખ્યાતિ પણ પ્રસરી નહોતી. તેમના પાસે કોઈ સરનામું નહોતું — માત્ર એક નિશ્ચય હતો: દેશના ખૂણે ખૂણે ફરી નવચેતનાનો સંચાર કરવો, સુષુપ્ત શક્તિને જાગૃત કરવી, ધર્મમાં ફેલાયેલા અંધશ્રદ્ધાના જાળાં દૂર કરવાં અને ગરીબ-દુઃખિયાની સેવા માટે પ્રેરણા આપવી. આ ઉદ્દેશ સાથે તેમણે ગુજરાતની યાત્રા શરૂ કરી હતી — અજાણી ધરતી, અજાણ્યા લોકો.

તેમને પોતાની જાત અને ધર્મ પર અખૂટ શ્રદ્ધા હતી. તે સમયે જે જુનું રેલવે સ્ટેશન હતું, ત્યાં તેઓ ઉતર્યા. દરવાજો મિનારા પાસે હતો અને આવ-જા માટે એ જ એક માર્ગ હતો. બહાર મોટું કમ્પાઉન્ડ નહોતું. થોડી ઘોડાગાડીઓ ઉભી રહેતી, પરંતુ મોટા ભાગના મુસાફરો પગપાળા જ જતા.

સ્ટેશન સામે આજે જેવા દુકાનોના સમૂહ નહોતા. અહીં-તહીં થોડા મકાનો હતા, પરંતુ પાંચકુવા અને કાલુપુર દરવાજા સુધી મોટાભાગે ખુલ્લી જગ્યા હતી.

આ વિસ્તારમાં એક મોટું વડનું ઝાડ હતું. તેની નીચે ચોતરા પર સ્વામીજી બેસી ગયા અને ત્યાં જ પોતાનો મુકામ કર્યો.

થોડા સમય પછી ટ્રેનમાંથી અમદાવાદના પ્રતિષ્ઠિત નાગરિક પંડિત લાલશંકર ઉમીયાશંકર ત્રવાડી પણ ઉતર્યા હતા. તેઓ ખાડિયામાં અમૃતલાલની પોળમાં રહેતા હતા — તેમની હવેલી આજે પણ ત્યાં અસ્તિત્વમાં છે.

તેમની નજર આ વડના ઝાડ નીચે બેઠેલા યુવાન સાધુ પર પડી. તેજસ્વી મુખમંડળ, પ્રભાવશાળી આંખો, ભગવાં વસ્ત્રો અને આકર્ષક વ્યક્તિત્વ — આ બધું જોઈને લાલશંકરજીને સ્વાભાવિક આકર્ષણ થયું. તેમને આશ્ચર્ય થયું કે આ સાધુ મંદિર કે ધર્મશાળામાં રહેવાને બદલે અહીં કેમ બેઠા છે.

કુતૂહલથી તેઓ સ્વામીજી પાસે ગયા. સ્વામીજીના મુખેથી અંગ્રેજીમાં પ્રવાહિત વાક્યો સાંભળી તેઓ ચકિત થઈ ગયા. વાતચીત આગળ વધતાં સ્વામીજીની વિદ્વત્તા સ્પષ્ટ થઈ.

“તમે ક્યાં ઉતર્યા છો?” લાલશંકરજીએ પૂછ્યું.

સ્વામીજી શાંત સ્વરે બોલ્યા: “ક્યાંય નહીં. આકાશ અને ધરતી સિવાય મારા કોઈ પોતાના નથી.”

આ જવાબ લાલશંકરજીના હૃદયને સ્પર્શી ગયો. તેમણે વિનંતી કરી: “તો ચાલો, મારા ઘરે પધારો. તમે મારા મહેમાન બનો — આ મારું સદ્‌ભાગ્ય રહેશે.”

લાલશંકરજીએ તેમને પોતાના ઘરે આમંત્રિત કર્યા. તેમની હવેલી ઉપરાંત એલિસબ્રિજ વિસ્તારમાં પણ તેમનો બંગલો હતો, જ્યાં સ્વામીજીને સન્માનપૂર્વક રાખવામાં આવ્યા. અમદાવાદના અનેક મહાનુભાવોએ તેમને મળવા આવ્યા. ત્યારબાદ તેમની વ્યાખ્યાનોનું આયોજન પણ કરવામાં આવ્યું.

જ્યારે સ્વામીજીને સૌરાષ્ટ્ર જવાનું હતું, ત્યારે લાલશંકરજીએ તેમના મિત્રોને પત્ર લખીને ત્યાં તમામ સગવડો કરવાની વ્યવસ્થા કરી. પરિણામે, સ્વામીજી ત્યાં રાજકીય મહેમાન તરીકે સ્વાગત પામ્યા.

આજે સ્ટેશનની આસપાસ દુકાનોની લાઈન લાગી ગઈ છે. તે વડનું ઝાડ હવે ક્યાં ગયું તેની કોઈ જાણ નથી. જ્યાં સ્વામીજી રોકાયા હતા, ત્યાં આધુનિક ઇમારતો ઉભી થઈ ગઈ છે. માત્ર અમૃતલાલની પોળમાં આવેલી હવેલી જ એ સમયની યાદ અપાવે છે.

આ રીતે સ્વામી વિવેકાનંદના અમદાવાદ આગમનનો ઇતિહાસ ધીમે ધીમે ઓગળી ગયો છે. પ્રશ્ન એ છે કે — શું આપણને ઈતિહાસ સાચવવાનો સમય અને સંવેદના છે?

(૨-૫-૧૯૭૬ના ‘ગુજરાત સમાચાર’ વર્તમાનપત્રમાંથી સાભાર)