પ્રાસંગિક : ડિજિટલ અંધકારમાં સ્વામી વિવેકાનંદજીનો પ્રકાશ : સંજય શેઠ

(લેખક એક સરકારી અધિકારી છે અને શ્રીરામકૃષ્ણ ભાવધારાને વરેલ છે. તેમના લેખો વિવિધ સામયિકોમાં પ્રકાશિત થાય છે. – સં.)

આજનો યુગ પોતાને અત્યંત ગૌરવભેર “સ્માર્ટ યુગ” કહે છે. ટેક્નોલોજીની ચમકદાર જાહેરાતોમાં આપણને કહેવામાં આવે છે કે માનવ-ઇતિહાસના સૌથી બુદ્ધિશાળી સમયમાં આપણે જીવી રહ્યા છીએ. સ્માર્ટફોન, સ્માર્ટ શહેરો, સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ, સ્માર્ટ ગવર્નન્સ આ બધા શબ્દો સતત આપણા કાનમાં પડતા રહે છે. પરંતુ આ બધા “સ્માર્ટ” શબ્દોની ભીડમાં એક પ્રશ્ન ખૂબ શાંતિથી દબાઈ ગયો છે: શું માણસ પોતે પણ સ્માર્ટ બન્યો છે?

સ્વામી વિવેકાનંદ એક વખત કહે છે, “જ્ઞાન એ માહિતીનો ઢગલો નથી; જ્ઞાન એ જીવન ઘડવાની શક્તિ છે.” આજે જો આપણે આજના સ્માર્ટફોન કેન્દ્રિત સમાજને જોઈએ તો એવું લાગે છે કે માહિતીનો ઢગલો તો અતિશય વધી ગયો છે, પરંતુ જીવન ઘડવાની શક્તિ સતત ઘટી રહી છે. હાથમાં દુનિયા આખીનું જ્ઞાન છે, પરંતુ મગજમાં વિચાર કરવાની તાકાત ઓછી થઈ રહી છે. આંખો સ્ક્રીન પર સ્થિર છે, પરંતુ અંતરાત્મા અંધકારમાં ખોવાઈ રહ્યો છે.

વર્ષ ૨૦૦૭માં જ્યારે પ્રથમ આઇફોન વિશ્વ સમક્ષ આવ્યો ત્યારે તેને માત્ર એક નવી ડિવાઇસ તરીકે નહીં, પરંતુ માનવ-સંસ્કૃતિના વળાંક તરીકે જોવામાં આવ્યો. એવું લાગ્યું કે હવે જ્ઞાનનો વિકાસ થશે, શિક્ષણ દરેક સુધી પહોંચશે. ગરીબ-અમીર, શહેર-ગામ, શિક્ષિત-અશિક્ષિત વચ્ચેનું અંતર ઘટશે. સ્વામી વિવેકાનંદે જે “માનવમાં છુપાયેલી શક્તિ”ની વાત કરી હતી, તેને ટેક્નોલોજી જાગૃત કરશે એવી આશા હતી.

પરંતુ આજે, લગભગ બે દાયકા પછી, જ્યારે આપણે આસપાસ નજર કરીએ છીએ ત્યારે એક વિપરીત દૃશ્ય દેખાય છે. સ્માર્ટફોન માનવના હાથમાં નહીં, માનવ સ્માર્ટફોનના હાથમાં છે. માણસ ફોનનો ઉપયોગ કરતો નથી; ફોન માણસને ચલાવે છે. ઊઠતાંની સાથે નમસ્કાર ઈશ્વરને નહીં, પરંતુ નોટિફિકેશનને થાય છે. ઊંઘમાં જતાં પહેલાં અંતિમ વિચાર જીવનનો નહીં, પરંતુ સ્ક્રીનનો હોય છે.

સ્વામી વિવેકાનંદે કહ્યું હતું, “મનુષ્યનો સૌથી મોટો શત્રુ તેની પોતાની નિર્બળતા છે.” આજે આ નિર્બળતાને ટેક્નોલોજી વધુ ઘેરી બનાવી રહી છે. સ્માર્ટફોન કોઈ શેતાન નથી, પરંતુ તે મનુષ્યની આળસ, અજ્ઞાન અને વિચારવિહિનતાને સતત પોષે છે.

માણસ વિચાર કરવાનું બંધ કરી દે છે, કારણ કે વિચાર કરવો કઠિન છે, જ્યારે સ્ક્રોલ કરવું સહેલું છે.

સ્માર્ટફોનના આગમન પહેલાં માણસ જાણકારી મેળવવા માટે પ્રયાસ કરતો હતો. પુસ્તક શોધવું, વાંચવું, પ્રશ્ન પૂછવો, ચર્ચા કરવી આ બધું સમય અને મહેનત માગતું હતું. આજે માહિતી એક ક્લિક પર ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ આ સરળતાએ જ્ઞાનને સપાટી પર લાવી દીધું છે. ઊંડાણ ખોવાઈ ગયું છે. સ્વામી વિવેકાનંદે વારંવાર ચેતવણી આપી હતી કે “અધૂરું જ્ઞાન સૌથી ખતરનાક છે.”

આજનું સોશિયલ મીડિયા એ અધૂરા જ્ઞાનનું સૌથી મોટું કારખાનું બની ગયું છે. વ્હોટ્સએપ, ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુટ્યુબે એક નવા પ્રકારની “શિક્ષણ વ્યવસ્થા” ઊભી કરી છે. અહીં કોઈ પાઠ્યપુસ્તક નથી, કોઈ શિક્ષક નથી, કોઈ જવાબદારી નથી. જે સૌથી ઊંચે બોલે, જે સૌથી વધુ ફોરવર્ડ થાય, તે જ સાચું માનવામાં આવે છે. સ્વામી વિવેકાનંદ કહે છે, “સત્ય ક્યારેય ભીડથી નક્કી થતું નથી.” પરંતુ આજના સમયમાં ભીડ જ સત્ય નક્કી કરે છે.

કોરોના મહામારી દરમિયાન આ હકીકત અત્યંત ભયાનક રીતે સામે આવી. વૈજ્ઞાનિકો, ડોક્ટરો અને સંશોધકો મહેનત કરીને જે માહિતી આપી રહ્યા હતા, તેનાથી વધુ વિશ્વાસ લોકોને ફોરવર્ડ મેસેજ પર હતો. ગાયના ગોબર, ગોળ, લસણ, હળદર અને અનેક અવૈજ્ઞાનિક ઉપચાર લોકો માટે આશાનું કિરણ બની ગયા. જે કોઈએ તર્ક સાથે પ્રશ્ન કર્યો, તેને દેશદ્રોહી, ધર્મવિરોધી કે વિદેશી એજન્ટ કહીને મૌન કરી દેવામાં આવ્યો. સ્વામી વિવેકાનંદે એક વખત સ્પષ્ટ કહ્યું હતું, “ધર્મ જો બુદ્ધિ સામે ઊભો થાય, તો તે ધર્મ નથી.” આજે ધર્મના નામે જે અંધવિશ્વાસ અને અફવાઓ ફેલાય છે, તે ધર્મનું અપમાન છે, પરંતુ સોશિયલ મીડિયા તેને ગૌરવ તરીકે રજૂ કરે છે.

સ્માર્ટફોનના આ યુગમાં માનવ-મગજ સતત “ડોપામિન લૂપ”માં ફસાયેલું છે. દરેક લાઇક, દરેક નોટિફિકેશન ક્ષણિક આનંદ આપે છે. આ આનંદ એટલો ટૂંકા સમયનો છે કે માણસ ફરી-ફરી ફોન ખોલવા મજબૂર બને છે. પરિણામે ધ્યાનશક્તિ ઘટે છે. સ્વામી વિવેકાનંદ ધ્યાન અને એકાગ્રતાને જીવનની સૌથી મોટી શક્તિ માનતા હતા. તેઓ કહેતા, “એકાગ્ર મનથી કરેલું કાર્ય ચમત્કાર સર્જે છે.” પરંતુ આજે એકાગ્ર મન દુર્લભ બની ગયું છે.

આ સમસ્યા ખાસ કરીને બાળકો અને યુવાનોમાં વધુ ગંભીર છે. જે ઉંમરે વિચાર, કલ્પના અને જિજ્ઞાસા વિકસવાં જોઈએ, તે ઉંમરે તેઓ રીલ્સ અને શોર્ટ વીડિયો વચ્ચે ફસાઈ ગયા છે. પાંચ સેકન્ડમાં મનોરંજન બદલાય છે, તો પાંચ મિનિટનું વાંચન કંટાળાજનક લાગે છે. સ્વામી વિવેકાનંદે યુવાનોને સંબોધતાં કહ્યું હતું, “તમારી નસોમાં લોહી વહે છે કે પાણી?” આજે એવું લાગે છે કે આ લોહી વિચારના અભાવથી ઠંડું પડી રહ્યું છે.

સમાજના સ્તરે સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયા વિભાજનનું મોટું કારણ બની ગયાં છે. લોકો હવે એકબીજાની વાત સાંભળતા નથી, માત્ર જવાબ આપવા તૈયાર રહે છે. ચર્ચાની જગ્યાએ ઝઘડો છે, સંવાદની જગ્યાએ ટ્રોલિંગ છે. વ્હોટ્સએપ અફવાઓના કારણે થયેલા લિંચિંગના કિસ્સાઓ આપણને બતાવે છે કે ડિજિટલ અજ્ઞાન કેટલું ખતરનાક બની શકે છે.

સ્વામી વિવેકાનંદ માનવ-એકતાના સૌથી પ્રખર પ્રવક્તા હતા. તેઓ કહેતા, “સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે.” પરંતુ આજે સ્માર્ટફોન માણસને તેના પરિવારથી, પડોશથી અને સમાજથી કાપી રહ્યો છે. ડિનર ટેબલ પર બધા એકસાથે બેઠા હોય છે, પરંતુ દરેક પોતપોતાના સ્ક્રીનમાં એકલો હોય છે.

રાજકારણ પણ આ ડિજિટલ અજ્ઞાનથી અસ્પૃશ્ય નથી. ખોટા વીડિયો, અર્ધસત્ય અને ભ્રામક માહિતી ચૂંટણીનાં પરિણામોને અસર કરે છે. સત્ય શોધવાનું કષ્ટ કોઈ લેવા માગતું નથી. સ્વામી વિવેકાનંદે કહ્યું હતું, “સત્ય કઠિન હોય છે, પરંતુ તે જ મુક્તિ આપે છે.” આજે મુક્તિ નહીં, સરળતા પસંદ કરવામાં આવે છે.

વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સ્પષ્ટ કરે છે કે સોશિયલ મીડિયાના અતિશય વપરાશથી ચિંતા, હતાશા-નિરાશા અને એકલતા વધે છે. પરંતુ આ ચેતવણી પણ ફોરવર્ડ મેસેજની ભીડમાં ખોવાઈ જાય છે. માણસ પોતાના વિનાશને પણ મનોરંજન સમજીને સ્ક્રોલ કરે છે.

તો શું ઉકેલ છે? સ્વામી વિવેકાનંદ ક્યારેય ટેક્નોલોજીના વિરોધી નહોતા. તેઓ માનવ-પ્રગતિના સમર્થક હતા, પરંતુ સાથે જ આત્મજાગૃતિના આગ્રહી હતા. ઉકેલ ટેક્નોલોજીનો ત્યાગ નથી, પરંતુ તેના પર સંયમ છે. સ્માર્ટફોનને સાધન તરીકે ઉપયોગમાં લેવો, સ્વામી તરીકે નહીં.

ડિજિટલ સાક્ષરતા માત્ર એપ ચલાવવાની નથી, પરંતુ વિચાર કરવાની છે. માહિતી વાંચવી નહીં, સમજવી. માનવું નહીં, તપાસવું. સ્વામી વિવેકાનંદે કહ્યું હતું, “પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત રાખો.” આ હિંમત આજે ફરી જીવંત કરવાની જરૂર છે.

જો આપણે સચેત ન થઈએ, તો આવનારી પેઢી પાસે અતિ આધુનિક ફોન હશે, પરંતુ સ્વતંત્ર વિચાર નહીં. ટેક્નોલોજી ઊંચી જશે, પરંતુ માનવ-ચેતના નીચી જશે.

અને ત્યારે સ્વામી વિવેકાનંદના શબ્દો આપણને ફરી યાદ આવશે:

“ઊઠો, જાગો અને લક્ષ્ય પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી અટકો નહીં.”

આ “જાગૃતિ” આજે માત્ર આધ્યાત્મિક નહીં, પરંતુ ડિજિટલ પણ છે. જો આપણે આ જાગૃતિ અપનાવી શકીએ, તો સ્માર્ટફોન માનવ-બુદ્ધિના અંધકારનું કારણ નહીં, પરંતુ પ્રકાશનું સાધન બની શકે.