એક મનનીય રસાસ્વાદન : અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ : દીપક પંડ્યા

(હિંમતનગર તાલુકાના કડોલી ગામના વતની શ્રી દીપકભાઈ રતિલાલ પંડ્યા BSNLના નિવૃત્ત અધિકારી છે. રાજકોટ ટેલિકોમ દ્વારા હિન્દીમાં પ્રકાશિત થતી માસિક પત્રિકા ‘સંચારિકા’ના તેઓ દસ વર્ષ સુધી સંપાદક રહી ચૂક્યા છે. હાલ તેઓ હરજીવન આશ્રમથી પ્રકાશિત થતી ગુજરાતી માસિક પત્રિકા ‘હરજીવન પ્રકાશ’ના સંપાદક છે. – સં.)

વહેલી પ્રભાતની ક્ષણ—જ્યારે આકાશ અધૂરો પ્રકાશ પામે છે, પવનની પાંખો પર મૃદુ શીતળતા વહે છે, અને ચિત્ત એક અજાણી શાંતિથી ભીંજાઈ ઊઠે છે—એ ક્ષણ માનવહૃદયને બ્રહ્મચેતનાની નજીક લઈ જાય છે. આવા પવિત્ર સમયે નરસિંહ મહેતાનું કોઈ પણ પ્રભાતિયું માત્ર ગાન નથી રહેતું; તે માનવચિંતનને તેની મૂળ ચેતનામાં જાગૃત કરનાર એક દિવ્ય સ્પંદન બની જાય છે. નરસિંહ મહેતા પ્રકૃતિ, પરમાત્મા અને માનવ વચ્ચેના સંબંધને એવી સરળ ભાષામાં ગૂંથી આપે છે કે રોજિંદા જીવનમાં પણ કોઈ અદૃશ્ય ઊર્જા આપણામાં ઊઠતી અનુભવાય છે.

આ પ્રભાતિયું—“અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ…”—માનવને પોતાના આત્માના સ્તરે લઈ જઈ, તેનું ચિત્ત વિશાળ વિશ્વચેતનાની સાથે એકત્વનો અનુભવ કરાવે છે. અહીં શબ્દ કરતાં ભાવ વધુ ઊંડો છે; અને ભાવ કરતાં અનુભવ વધુ પ્રગટ છે.

ભક્ત પ્રથમ જ પંક્તિથી સમગ્ર બ્રહ્માંડને એક દિવ્ય સ્વરૂપમાં જોઈ લે છે. બ્રહ્માંડની અસંખ્ય રૂપભિન્નતાઓ—તારા, ગ્રહો, પર્વતો, નદીઓ, ઝાડ, વનસ્પતિ, મનુષ્ય કે પ્રાણી—આ બધું કંઈક એક અદૃશ્ય શક્તિથી ઓતપ્રોત છે, એવું દીર્ઘદર્શન મળે છે. તે શક્તિ શ્રીહરિ, પરમાત્મા, પરબ્રહ્મ—નામ ભલે જુદાં હોય, પરંતુ અનુભવ એક જ છે. ભક્તનું અંતર …sees beyond names, forms and distinctions; he sees only the one infinite, luminous presence that pervades all.

“દેહમાં દેવ તું”—તે વાક્ય આપણને યાદ અપાવે છે કે શરીર માત્ર ભૌતિક ગૂંથણી નથી; તે ચેતનાનો દીપ છે. આપણી અંદર રહેલો પ્રકાશ પરમ પ્રકાશનો જ અંશ છે. “તેજમાં તત્ત્વ તું” કહે છે કે સૂર્યનું તેજ, અગ્નિનું તત્ત્વ—આ બધામાં એક જ આધ્યાત્મિક ઊર્જાનો પ્રકાશ વહે છે. “શૂન્યમાં શબ્દ થઈ વેદ વાસે”—આ તો દિવ્ય સત્ય છે કે શૂન્ય પણ ખાલી નથી; તેમાં અનાદિ “નાદ” વસે છે, ઉપનિષદો જેને ‘ઓમ’ કહે છે. એ જ નાદથી વેદો જન્મ્યા, એ જ નાદથી સૃષ્ટિ ધબકે છે.

આગળ જતાં ભક્ત પ્રકૃતિના સ્પંદન તરફ વળે છે. પવન, પાણી, ધરતી—આ બધું એ જ પરમચેતનાનાં રૂપ છે. ભક્તને આકાશના વૃક્ષમાં પણ પરમાત્માનો ખેલ દેખાય છે. પ્રકૃતિનો દરેક અણુ—પર્ણ, પંખી, પવનનું હલનચલન, મેઘનો પ્રવાહ—આ બધું પરમસત્તાનું જ જીવંત દર્પણ છે. આ દૃષ્ટિ મળે ત્યારે પ્રકૃતિ કોઈ અલગ સત્તા નથી રહેતી; તે બ્રહ્મના અનંત રમણનું પ્રકાશિત રૂપ બની જાય છે.

“શિવ થઈને જીવ થયો”—આ વાક્ય જ્ઞાન અને ભક્તિનો અદ્ભુત સંગમ છે. ‘શિવ’ એટલે ચેતના, અને ‘જીવ’ એટલે તેની વ્યક્તિરૂપ પ્રકૃતિ. જીવ, એટલે આપણે બધા, એ ચેતનાનું એક કિરણ, એક શ્વાસ. એથી જીવમાં દિવ્યતા સ્વાભાવિક છે. ભક્ત આ નિવેદનથી બતાવે છે કે માનવનું અસ્તિત્વ ભૌતિક નથી, તે મૂળભૂત રીતે ચૈતન્ય સ્વરૂપ છે.

પછી ભક્ત વેદોનું તત્ત્વ ગાન કરે છે—બંધનો, ભેદો, પદ્ધતિઓ, નામરૂપ—all are temporary. “કનક કુંડલ વિષે ભેદ ન્હોયે”—રૂપ બદલાય છે, પણ તત્ત્વ એ જ રહે છે. સોનું બદલાય, કુંડળ બને, ગળાનાં આભૂષણ બને, થાળી બને—પરંતુ સોનું તો સોનું જ. આ ઉપમા બ્રહ્મ-જીવ-જગતના સંબંધનું સૂક્ષ્મ રહસ્ય છે. જીવનમાં નામ-રૂપનું વૈવિધ્ય દેખાય છે, પણ દરેક પાછળનું તત્ત્વ એક જ છે. આ સમજ આવે ત્યારે મનમાંથી ભેદભાવ તૂટી પડે; હૃદયમાં સમતા અને પ્રીતિ જન્મે છે.

નરસિંહ મહેતા પછી માનવસમાજની એક મોટી ભૂલ દર્શાવે છે—ધર્મનું બાહ્ય રચનાઓમાં, પદ્ધતિઓમાં, વિધિ-વિધાનોમાં બંધાઈ જવું. “ગ્રંથ ગડબડ કરી” કહી, ભક્ત સ્પષ્ટ કરે છે કે ગ્રંથો સત્યને ક્યારેક જટિલ બનાવી શકે છે, કારણ કે દરેક વ્યક્તિ તેને પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે અર્થ આપે છે. સાચી વાત તો એટલી જ છે કે જેને જે ગમે તે ઉપાસના કરી લે, કારણ કે અંતે પરમાત્મા ભાવથી પ્રસન્ન થાય છે—વિધિથી નહીં.

“મન-વચન-કર્મથી આપ માની લહે”—આ અધ્યાત્મનું અંતિમ સૂત્ર છે. મન શુદ્ધ, વાણી મીઠી અને કર્મ નિર્મળ—આ ત્રણેય એક થઈ જાય, ત્યારે ભક્તિને કોઈ વિધિની જરૂર નથી રહેતી. એ સમયે ભગવાન કોઈની પણ ઉપાસના પદ્ધતિને નથી જોતા; તે માત્ર હૃદયની પારદર્શિતા જોતા હોય છે.

છેલ્લી કડીમાં નરસિંહ મહેતા સંબંધનું અદ્‌ભુત રહસ્ય ખોલે છે—

“વૃક્ષમાં બીજ તું, બીજમાં વૃક્ષ તું.”

બીજ અને વૃક્ષનો સંબંધ એવું દર્શાવે છે કે અસ્તિત્વમાં કશું જ અલગ નથી. બીજ એક નાની સંભાવના; વૃક્ષ તેનો વ્યાપક વિકાસ. એ જ રીતે માનવ આત્મામાં પરમાત્માનું બીજ છે. તેનો વિકાસ પ્રેમ, ભક્તિ, દયા અને સત્યના જળથી થાય છે. જ્યારે આ બીજ વિકસે છે, ત્યારે માનવ માત્ર માનવ નથી રહેતો—તે બ્રહ્મની ઝાંખી બની જાય છે. અહીં થિયોસોફીની વિશ્વ-બંધુત્વની ભાવના પડઘાય છે. આ ગીત તથા થિયોસોફિકલ વિચારધારામાં સામ્યતા છે.

નરસિંહ મહેતા કહે છે—દિવ્યતા બહાર શોધશો નહીં; Own heart is the true temple. પ્રેમ કરો, પ્રીતથી જીવન જીવો—દિવ્યતા પોતે પ્રગટ થશે.

આ પ્રભાતિયું આપણને એક ઊંડો સંદેશ આપે છે—

વિશ્વમાં અનેક રૂપો, અનેક નામો, અનેક માર્ગો છતાં સત્ય એક જ છે. જ્યારે ચિત્ત શુદ્ધ, પ્રેમમય અને નિર્મળ બને છે, ત્યારે પરમાત્મા ‘અખિલ બ્રહ્માંડમાં’ નહિ, પોતાના હૃદયમાં પ્રગટે છે.

આવું દર્શન માત્ર વાંચવાનું નથી; તેના અનુભવને જીવવાનો છે. નરસિંહ મહેતા આપણામાં એ જ અનુભૂતિનો જાગ્રત શ્વાસ ભરી જાય છે.

અસ્તુ !